Dode architecten op de kaart: Aldo van Eyck

Estec kantoor

Aldo van Eyck is één van de grote namen uit de Nederlandse architectuur. Hij verwierf wereldfaam met het Burgerweeshuis en was daardoor een voorganger van het structuralisme. De voor deze stroming kenmerkende fijnmazigheid en structuren uit herhalende elementen blijven opmerkelijk lang zichtbaar in het werk van v. Eyck. In tegenstelling tot een architect als Herzberger heeft van Eyck het structuralisme nooit helemaal losgelaten, maar lijkt het te zijn verworden tot persoonlijke stijl. Dat is dan ook gelijk datgene wat het leuk maakt om zijn gebouwen op satelliet foto’s te bekijken. Vanaf de straat is niet altijd de kwaliteit van deze stroming zichtbaar. Er zijn dan wat uitstekende en terugliggende delen zichtbaar, maar dat maakt  niet direct indruk, het oogt eerder rommelig. Vanuit de lucht worden de de amoebe-achtige plattegronden zichtbaar, dan wordt duidelijk hoezeer deze gebouwen zich in organisatie en ruimtelijkheid onderscheiden van andere gebouwen.


Aldo van Eyck, totaal weergeven op een grotere kaart

Hij was ook lange tijd een van de vooraanstaande stemmen binnen het debat over het leefbaar maken van steden en de toepassing van kleinschaligheid. In die tijd was er in vele steden op grote schaal verpaupering. Ook de schade van de oorlog was op sommige plekken nog zichtbaar als braakliggende kavels. De toenmalige stadsvernieuwing kreeg vorm in de modernistische gedachte; grote gebouwen, brede wegen en geen plaats voor nostalgische oudbouw. Vanuit de bewoners was hier wel weerstand tegen, maar zij hadden de tijdsgeest toen nog duidelijk tegen en veel weerstand kon er niet geboden worden. Een nieuwe generatie sociaal geëngageerde architecten kon zich echter wel degelijk vinden in deze gedachte. Ze hadden de kwaliteiten van oude binnensteden herontdekt, de sociale interactie stimulerende binnenstedelijke structuur vormde zelfs de basis voor hun gebouwen. Dus maakten ze zich hard voor meer woningen in de binnensteden, bewonersparticipatie en kleinschaligheid.

Het bureau dat van Eyck toen met Theo Bosch vormde maakte samen met een team van gelijkgestemde arcitecten in die tijd een plan voor de het gebied tussen de Nieuwmarkt en Waterlooplein in Amsterdam. Een gebied waar door de armoe en oorlog meer plat lag dan overeind stond. Wanneer je er nu rondloopt is het niet het charmantste stuk stad, want het oogt uit de tijd en nogal goedkoop, dus je hebt niet direct het idee dat er zorgvuldig met de bestaande bebouwing omgegaan is. Om te beseffen hoezeer dit stadsdeel wel degelijk in de oude stad is integreert moet je iets zuidelijker kijken. De Sint Antoniebreestraat mond uit in de veel bredere Jodenbreestraat welke aan weerszijden omzoomd is met kolossen van gebouwen. Nog iets zuidelijker ligt de Stopera als een ruimteschip op zijn eigen eiland. Het is daar een zee van ruimte en de gevels zijn lang en recht. Dat is niet per definitie slecht want het is goed voor mobiliteit, maar wat wel opvalt is dat er rond die gebouwen vrijwel geen straatleven is en daarmee mist dat gebied dus dé kwaliteit van een stad volgens de architecten. In het Nieuwmarktgebied heeft de openbare ruimte wel die kwaliteiten die het in de oude binnenstad ook heeft. De meeste plinten zijn met middenstand gevuld en je hebt echt het idee dat er mensen wonen. Het overnemen van de structuur van de oude binnenstad heeft blijkbaar gewerkt zoals ze dat voor ogen hadden. Dat op zicht is een applausje waard want het komt nogal eens voor dat goede ideeën niet tegen de praktijk bestand zijn. De vormgeving van de gebouwen mag dan wel gedateerd aandoen, het past helemaal in de gedachte van de menselijke schaal; levendige plint, gebouwhoogte, duidelijk te onderscheiden bouwblokken, hier en daar ‘papegaaikleuren’ en veel details zoals erkers, balkons en overstekken. Dus ik hoop toch dat het, omdat het zo’n speciale plek inneemt in de Amsterdamse geschiedenis dat het daardoor toch enige bescherming geniet.

Stadsvernieuwing Amsterdam weergeven op grotere kaart Stadsvernieuwing Zwolle weergeven op grotere kaart

Dit Amsterdamse plan zette de inwoners van Zwolle ook tot protest aan. Er lag daar een stuk binnenstad plat en het plan was nog meer plat te gooien ten bate van een verkeersader. Hiervan is het nooit gekomen want het stuk stad werd volgens het oude stratenpatroon weer bebouwd volgens het alternatieve plan van Bosch en Eyck.

Previ project in Lima

In 1966 werd Lima werd door de Verenigde Naties een prijsvraag gefinancierd voor het ontwerpen van sociale huisvesting in de armenwijken. Hier is een link naar een projectboek in PDF van het originele Previ in de digitale Harvard bibliotheek. Het bevat veel tekeningen en informatie over de oorspronkelijke doelstellingen. Het doel was om oplossingen te vinden voor het armenhuisvestingsprobleem. Het diende een goede leefomgeving voor de armen te creëren, moest goedkoop zijn, lokaal gemaakt te kunnen worden en toch robuust en toekomstbestendig zijn. Zo werden er speciale stenen en bamboewanden ontwikkeld. Er werd ook naar de functionaliteit en lokale gewoontes gekeken, maar die input werd waarschijnlijk slechts begrepen zoals de architecten dat graag zouden zien. De uitgenodigde architecten behoorden tot de metabolisten en structuralisten en dat is zichtbaar. Vrijwel elk plan oogt als geschakelde eenheden en was geënt op de gedragingen van mensen. Eigenlijk maakt dat het alleen maar extra sneu dat de praktijk anders uitpakte.

Aldo van Eyck, totaal weergeven op een grotere kaart

Sindsdien is het project in de vergetelheid geraakt en heeft het  een vrij wonderlijke geschiedenis ondergaan. Hier is een boek over geschreven genaamd PREVI: ¡El tiempo construye! Time builds!. Het was dan wel door beroemde architecten ontworpen, de huizen hebben geen bescherming genoten, het is immers volkshuisvesting voor de armen. Dus de bewoners zij verder gegaan met wat ze daar altijd al deden zoals verven in felle kleuren, uitbreken en uitbouwen. Daarbij stoorden ze zich niet aan de vooraf bedachte concepten, zoals bijvoorbeeld van Eycks zigzaggende erfafscheiding om het volbouwen van de tuin te bemoeilijken voor grotere licht en luchttoetreding. Het kost even moeite, maar de zigzags in v. Eycks deel zijn nog te onderscheiden en iets verder naar het zuidwesten zijn vierkante huizen het binnenplaatsjes zichtbaar (James Stirling). Deze transformatie heeft het 40 jaar oude project weer opnieuw tot een interessant studieobject gemaakt, maar dan anders dan het ooit bedoeld is.

link naar de KMZ

Voor degenen die het op de eigen computer willen hebben staan en in GoogleEarth willen openen is hier een link naar de originele KMZ-bestand.

Share
Posted: November 14th, 2011
Categories: Architectuur, Kaarten: GoogleMaps, -Earth, Bing, Overig, Projecten
Tags: , , ,
Comments: No Comments.