Dode architecten op de kaart: Piet Blom

Na Aldo van Eijck nogmaals alle gebouwen van een vertegenwoordiger van het structuralisme op de kaart; Piet Blom. Bloms bekendheid is groot, want ook degenen zonder bijzondere belangstelling voor architectuur zullen zijn kubuswoningen in Rotterdam of Helmond kennen. Hij heeft daarmee de voor een architect bijzondere gave zich in de kijker van het grote publiek te kunnen spelen en hij kan een werkelijk iconische gebouwvorm op zijn naam zetten. Toch is hij een beetje aparte architect, hij werd sterk door sociale idealen gedreven en kon nogal emotioneel in zijn handelen zijn. Dat heeft hem een aantal bijzondere projecten opgeleverd, maar heeft hem langzaam ook weer naar de achtergrond verdreven, zodat hij nooit een succesvolle praktijk heeft kunnen opbouwen. Dat is jammer want naast sociaal engagement bezaten zijn gebouwen ook een originele ruimtelijkheid en dat had hij toch ook op een andere manier kunnen inzetten. Terugkijkend op zijn totale oeuvre is toch zeker een bijzondere collectie gebouwen te zien. Ik zal hier met name zijn ‘stedelijk dak’  idee bespreken, omdat die gebouwen er vanuit de lucht het bijzonderst uitzien.


All buildings by architect Piet Blom weergeven op een grotere kaart

Zoals reeds gezegt was Piet Blom een idealistisch architect. Hij streefde een sociale (of beter gezegd socialistische) samenleving na. We hebben het hier immers over de jaren ’70, dus iedereen die meende enige vorm van progressiviteit te bezitten had zich door Marx en zijn kameraden laten opnaaien. Maar anders dan eerder die eeuw resulteerde dit gedachtengoed niet in massale volkshuisvestingsblokken. Die stonden er ondertussen al genoeg en die hadden de sociale heilstaat nog niet gebracht. De nieuwe avant-garde stond daarom tegenover het kale modernisme van CIAM en zocht naar middelen om op de ‘menselijke maat’ aan te sluiten en er werden middelen gezocht om de ruimte een sociale werking te laten hebben. Alles moest opeens hoekjes en niveauverschillen krijgen zoals woonerven en zitkuilen. Het is de tijd die ook wel met gezelligheid en truttigheid geassocieerd wordt en Piet Blom past helemaal binnen deze beweging, ook hij werd met zowel sociale gezelligheid als met belerende truttigheid geassocieerd. Neem ‘de Kasbah’ in Hengelo, dat was zijn eerste project op basis van zijn ‘stedelijk dak’ studie. Dit project gaat uit van een publieke laag voor verkeersruimte en bedrijvigheid met daarboven de private laag voor de woningen. Dit is gedaan door de hele wijk op poten te zetten en alle huizen tegen elkaar te schuiven, als een dak dus. De huizen hebben dan geen tuin meer, niet leuk voor de mensen zou je zeggen, maar hierin schuilt juist de essentie van het plan. Blom had een sociaal en stedelijk leven voor ogen, zoals zijn geboortegrond de Jordaan, private ruimte als een tuin hoort daarin niet thuis. Het idee was dat de opzet van de buurt mensen stimuleerde de publieke ruimte tot een levendig en gezellig geheel te maken. Dit raakt de essentie van de structuralistische stroming. Met structuralisme wordt ook wel verwezen naar de typische gestructureerde opbouw van de gebouwen van die stroming. Eigenlijk komt die term van de gelijknamige filosofische stroming. Als ik het goed begrijp gaat die stroming ervan uit dat het menselijk handelen bepaald wordt door de omstandigheden waaraan een persoon blootgesteld wordt. Of anders gezegd, dat sociale verschijnselen voortkomen uit een onderliggend systeem of structuur. Het menselijk handelen is in die gedachte dientengevolge dus te sturen door de gebouwde omgeving de juiste stimulansen te laten geven. In het geval van de Kasbah is het duidelijk dat Blom zijn gemeenschap de juiste stimulansen wilde geven door sociale interactie te forceren in de publieke ruimte. Sociale interactie was het toverwoord in de architectuur van die tijd en dit project werd toen dan ook met open armen ontvangen door de vooruitstrevenden in de samenleving. De realisatie ervan werd zelfs mogelijk gemaakt door een rijksbijdrage vanuit het stimuleringsprogramma voor ‘experimentele woningbouw’ (dat legt eigenlijk ook juist pijnlijk de hoge kosten bloot omdat de 4× hogere woningdichtheid ook al grondkosten bespaarde). Helaas voor Blom is het idee dat mensen dan automatisch met elkaar op bankjes gaan zitten en buurttuintjes aanleggen is van een soort idealisme dat nu haast lachwekkend is. Het idee van de ´maakbare mens´en een daarmee samenhangende bevoogdende houding die helemaal heeft afgedaan. Toch is dit project geen totale mislukking. De ideologische fundamenten zijn er weliswaar onderuit geslagen, maar in principe functioneert het complex gewoon. De volkstuintjes hebben weliswaar plaatsgemaakt voor parkeerplaatsen maar ook die kunnen verrekte handig  zijn. En over die hoge woningdichtheid moet ook niet al te dramatisch gedaan worden, vergeet niet dat dit toen een alternatief moest vormen voor monotone hoogbouw. En wees nou eerlijk, schetst niet iedere architect een verwrongen mensbeeld. Bijvoorbeeld renderings, u kent ze wel, de zonnige plaatjes waarop lachende mensen op bankjes zitten, kunstwerken bewonderen, praatjes aanknopen in the middle of nowhere, of van het groen genieten waar in werkelijkheid een bomenrij in een middenberm staat. Architecten hebben nou eenmaal snel de gewoonte om te denken in een geëxtrapoleerde vorm van oorzakelijk verband. Dat heeft nou eenmaal tot gevolg dat ze een groen vlak als natuur zien en ontbrekende bebouwing als recreatiemogelijkheid.

Blaaktoren + kubuswoningenBekijk ook een gelijkend filmpje van de kubuswoningen op Beeld en Geluid

Na een lange tijd onzichtbaar geweest te zijn kreeg Blom in de jaren ’90 plots weer een aantal opdrachten. Toen kon hij nogmaals zijn stedelijk dak concept toepassen in 1993 in het buurtje ’gesloten stad’ van de vinexwijk Kattenbroek in Amersfoort. Dit ontwerp zou werken aan huis en woningen van verschillende typen.  Dat heeft wonderwel een best leuk buurtje opgeleverd, want het oogt een stuk minder beknepen dan de Kashba. De aan het water grenzende tuinen geven situeren het geheel leuk en ook de binnentuinen zien er op streetview goed uit. We hebben dan ook niet met gecollectiviseerde ruimte te maken, zo verklaarde Blom zelf dat hij zijn ideeën op een meer geïndividualiseerde samenleving aangepast heeft. Toch heeft hij ook bij dit project weer laten zien niets van zijn ideologische gedrevenheid had ingeleverd. De realisatie was (zoals altijd) een zwaar en emotioneel proces voor Blom. Zo ging het hem aan het hart dat de schaal van het project strek werd teruggebracht, het ging hem aan het hart dat een boerderij achtig woningtype niet marktconform werd bevonden, hij vertrok zwaar geëmotioneerd toen besloten werd witte betonstenen te gebruiken en besloot zich uiteindelijk helemaal terug te trekken. En tegelijk kon hij het toch niet laten om het verdere verloop van de bouw te volgen. Ik kan moeilijk uit zijn biografie opmaken of we hier daadwerkelijk met een mentaal instabiel persoon te maken hebben. Maar het lijk me vrij duidelijk dat zijn gedachtewereld niet synchroon liep met de bouwpraktijk. In de jaren ’70 kon hij er vast nog mee wegkomen, dat er subsidie nodig uit een programma voor ‘experimentele woningbouw’ nodig was om zijn exotische gebouwen neer te zetten. Kwalitatieve woningbouw voor de lagere sociale klassen is natuurlijk niemand op tegen, maar wanneer je die woningen vervolgens weer duurder gaat maken door het geheel weer buitengewoon complex te maken omwille van ideeën die zich in de praktijk niet bewezen hebben, wie gaat dat dan bouwen? Laat ik echter niet te negatief uitweiden, want het zijn zeker disfunctionele gebouwen. Sterker nog, vele zaken die hij belang achtte zijn helemaal niet zo uniek. Bouwen in hoge dichtheid, stadsinbreidingen, functievermenging, verkeersruimte of parkeergarages overbouwen wordt vaak gedaan, bouwen op menselijke schaal, enz. Ik zou zeggen dat het met een beetje meer innovatie helemaal niet bergafwaarts had hoeven gaan met zijn carrière. Om Bloms kwaliteit te tonen is het wellicht leuk om de bolwoningen in Den Bosch te noemen. Die hebben wat weg van Bloms kubuswoningen, maar dan op een onnozele manier. Er lijkt bij deze wijk weinig anders dan vormwil achter de champignonkwekerijachtige verschijningvorm te schuilen. De ontwerper is ergens gedurende zijn leven tot de conclusie gekomen dat de cirkel de meest natuurlijke vorm is en dat ons leven en de wereld beter wordt als alles in cirkels vormgegeven wordt. Tja, wat moet je daar nou weer mee.

De laatste stuiptrekking van zijn oevre zijn drie kubuswoningen in Toronto Canada (linksboven). Deze zijn in 1996 gebouwd, na Bloms overlijden dus. Ze zijn gebouwd onder licentie (gegeven door Bloms zoon) door de architect Ben Kutner. Als ik op Google’s zoekresultaten af ga is dit een architect zonder enige betekenis want zijn naam levert niks op. Dat maakt de ambitieuze plannen van 1996 des te curieuzer. Hij wilde namelijk braakliggende stukken land bebouwen met ‘bossen’ van deze woningen en deze drie kubussen zouden het uithangbord  vormen voor deze plannen. Dat doet bij mij nogal twijfels rijzen over de snuggerheid van Kutner. Al direct na de bouw in Helmond was duidelijk dat het niet de meest praktische woningen waren en dat ze eveneens niet als warme broodjes over de toonbank gingen. Maar toentertijd werd dat nog gecompenseerd door de vernieuwendheid. Het project in Rotterdam leverde hem op nog heftiger kritiek, maar ook dat project resoneerde nog met de toen heersende sociale idealen. In 1996 echter was het idee een eigenaardigheid uit het verleden. Wat haalde Kutner in zijn hoofd om te denken dat hij grote aantallen aan de man kon brengen in het uitgestrekte Canada, waar iedereen waarde hecht aan zijn eigen stukje grond met vrijstaande woning. Daar komt dan ook nog eens bij dat ze gruwelijk lelijk zijn uitgevoerd. De materialen zijn duidelijk van mindere kwaliteit dan in Nederland, de verhouding met de onderbouw is wat vreemd en de locatie is al helemaal niks. Het verbaasd dan ook niet dat de laatste eigenaar niet weet wat hij ermee aanmoet. En dat ze als billboard gebuikt worden.

Recente ontwikkeling

In de lange tijd dat ik verzuimd heb dit stuk te uploaden is Het Speelhuis tezamen met 3 aangrenzende kubuswoningen in Helmond afgebrand. Hoe dit alles heeft kunnen gebeuren is nog niet duidelijk, maar de discussie over herbouw is al begonnen.  Op een wrange manier wordt zo toch weer duidelijk hoezeer Bloms gebouwen mensen aanspreken. Bij een enquête van het Eindhovens dagblad stemde 59% voor herbouw. Dat moet dan toch met liefde voor de vorm te maken hebben, want het was niet bijzonder functioneel. Zo had het een hele huiselijke zaalvorm en een mooie plafondschildering, tegelijk hadden de zijtribunes nauwelijks zicht op het podium en stonden de stoelen in een vreemde gedraaide positie. Het theater voldeed sowieso niet meer aan de huidige eisen, want het podium vrij klein was en het theater kon 300 extra zitplaatsen gebruiken. Het zal het me daarom verbazen als Het Speelhuis herbouwd wordt, en ik denk dat we Het Speelhuis in zijn oude vorm als verloren moeten beschouwen. Toch zal er íets voor teruggebouwd moeten worden, er is immers een gat ontstaan temidden van de structuur. Het was geen rijksmonument dus het geniet geen rijksbescherming, maar het was wel een gemeentelijk monument. Daaruit spreekt in ieder geval de intentie het gebouw te willen bewaren voor de stad. Ook Piet Bloms zoon heeft zijn medewerking voor herbouw toegezegd. Mijn kristallen bol zegt dat de structuur hersteld wordt en dat er een andere bestemming voor het theatervolume gezocht zal worden. Wordt vervolgt…

Andreas

Share
Posted: January 25th, 2012
Categories: Architectuur, Kaarten: GoogleMaps, -Earth, Bing, Projecten
Tags: , ,
Comments: No Comments.