Verschrikkelijk: Alberts & van Huut en antroposofie

Vandaag wil ik het over de verschrikkelijke gebouwen van het bureau Alberts & van Huut hebben. Het is een bijzonder bureau met een excentrieke stijl en veel opdrachten, want hun gebouwen met schuine raampjes en muurtjes scoren bijzonder goed bij het publiek. Het bureau is opgericht door Anton Alberts (1927-1999) en daar kwam iets later Max van Huut bij als partner. Het is v. Huut die het bureau nu runt onder de nog originele naam.

Logo_Alberts-en-Van-Huut-B-V-png

Dat klinkt allemaal positief, maar behoedt u, het bureau hangt het non-gedachtegoed van de antroposofie aan. Reden genoeg voor StudioAndreas om een ongeremde hekel aan dit bureau te hebben. StudioAndreas houdt echter dan ook weer wel van obscuriteiten. Zodoende heeft StudioAndreas een onevenredige hoeveelheid tijd gestoken in het op de kaart zetten van hun kotslelijke gebouwen en die van hun geestverwanten.

Gebouwen

Het grote oeuvre is allemaal begonnen met de Mariakerk met bijgebouwen die Alberts en Har Oudejans in 1957 in Volendam bouwden. Ondanks enkele schuine lijnen, is hier nog niet de typische antroposofische vormgeving te zien en daarmee neemt dit gebouw een aparte plaats in. Beide waren ondertekenaars van het manifest van de Nederlandse sectie van de Internationale Situationistische Beweging. Een zelfverklaard revolutionistische beweging die tegen de consumtiemaatschappij en voor kunstzinnigheid was, maar waar vooral niemand behalve ingewijden iets van begreep. Daarmee positioneerden ze zich in ieder geval in de toenmalige architectonische voorhoede van de jaren ’70. Hun gebouwen met terugkerende elementen als variabele rooilijnen en stratenpatronen, inhammen, groen, expressieve lange dakvlakken en baksteen en houtelementen, sluiten goed aan bij de trend naar kleinschaligheid en huiselijkheid van die jaren. Opvallend zijn de vele woonwijken die het bureau in de beginperiode bouwde. Dat zijn variaties op enkele standaardtypen en de antroposofische knikjes zijn veelal beperkt te ontdekken, die komen later echter wel. Van het groot aantal gebouwde kantoren betekende het NMB-hoofdkantoor (nu ING) in Amsterdam zelfs hun grote doorbraak. De positieve aandacht die dat gebouw kreeg heeft ING-zelfs doen besluiten om de vormgeving te gebruiken als de huisstijl voor een reeks regiokantoren die daarna gebouwd zijn; deels gebouwd door andere bureaus. Van de vele gebouwde zorginstellingen is het Isala ziekenhuis in Zwolle hun laatste grote wapenfeit. De schaal en de opbouw in deelgebouwen doet denken aan het NMB-kantoor, maar dan met een bonter kleur- en materiaalgebruik.

Op de kaart zijn de niet-A&vH. gebouwen met cirkels aangegeven. De vooroorlogse fase kenmerkt zich door antroposofische instituten en villa´s van welgestelde aanhangers, met als terugkerende architecten o.a. Gerretsen en Wegerif. De fase v.a. de jaren ’70 kenmerkt zich door vrije scholen en woningbouw waarbij Alberts & v. Huut absoluut het merendeel hebben gebouwd. Een kenmerk van beide fasen kenmerken zich doordat ze geïnspireerd zijn op het Goetheanum dat in Zwitserland op de kaart te vinden is. Rond dit Goetheanum is in de loop der tijd een enclave van soortgelijke gebouwen ontstaan. Het is dus dit gebouw waar een aantal antroposofische architecten, waaronder Alberts & v. Huut op teruggrijpen.

Antroposofie

Ja, antroposofie, daar moeten we het toch eens over hebben. Dat was nieuw voor me, daar kon ik helaas niet omheen. Niet alleen omdat het bureau zelf te pas en te onpas over de heilzame eigenschappen van hun gebouwen begint, het verklaart ook een hoop van hun eigenaardige ontwerpkeuzes. Al die vreemde knikjes zijn namelijk rechtstreeks van het handje vol gebouwen dat spiritueel leider Rudolf Steiner (1861‑1925) achtergelaten heeft. Dat noemen ze ‘ab ecken’ (afhoeken?). Jazeker, ‘spiritueel leider’ want ondanks de welklinkende naam en ondanks dat ze het zelf geesteswetenschap noemen is antroposofie geen sociale wetenschap, maar een samenraapsel van oosterse en westerse mystiek, voorchristelijke mythologie en kwakzalverij. De Antroposofische Vereniging Nederland omschrijven het als volgt: “Antroposofie is een weg tot zelfkennis en kennis van de wereld. Ze helpt U om midden in de wereld te staan en praktisch vorm te geven aan een spirituele levenshouding.” Ja, fuck you, daar worden we nog niet wijzer van, daar koketteren alle vage types mee. Ik heb een poging gedaan er iets van te lezen, teneinde iets over het architectenbureau te kunnen beweren. Er blijkt echter geen samenhangende theorie achter te zitten. Het is ruwweg de verzameling van de voordrachten die voorganger Steiner door een kosmische bron geopenbaard kreeg, aangevuld door werk van toegewijde volgelingen. En er is geen gebied waar ze geen ideeën over hebben, de boekjes staan vol met citaten van zo’n beetje alle grote denkers uit de geschiedenis.

De ideeën zijn zelden in overeenstemming met de wetenschappelijke stand van zaken. Ik geef toe, hij leefde in een roerige tijd, hoogst spookachtige dingen zoals als elektriciteit bleken te bestaan. Het ideale milieu voor een wildgroei aan occulte clubjes, goochelacts en de nodige charlatanerie. Zo ook Steiner, hij maakte het wel erg bond. In de tijd dat de wetenschap zich al over de locatie van het elektron boog, had hij nog inzicht dat  dat de eigenschappen van materie niet het gevolg waren van hun chemische samenstelling. In plaats daarvan zag hij meer in de elementen water, vuur, aarde en lucht, uit de Griekse oudheid. De meeste van die clubjes zijn een stille dood gestorven of leven een marginaal bestaan. De antroposofie heeft zich altijd van verse aanwas weten te voorzien door de zogeheten Vrije Scholen, welke in het buitenland vaker Steinerschool of Waldorfschool genoemd worden. Ik geloof niet dat álle vrije scholen zich zwaar op de antroposofie inzetten, maar iedere school heeft wel zo zijn gekkies rondlopen. In Nederland startten de eerste vrije scholen gaat al in de tijd van Steiner, de echte groei van vrije scholen kwam pas in de jaren ’70. Je verbaasd je erover in hoeverre de antroposofie zich verspreidt heeft. Ze hebben met de Triodosbank zelfs een eigen investeringsvehikel.

Organische Architectuur

Bij antroposofen kan er nogal eens semantische verwarring ontstaan. Zo is hun geesteswetenschap geen wetenschap en zelfs niet eens een geesteswetenschap. Biologisch dynamisch moet niet verward worden met biologisch. Wat zij geneeskundig noemen heeft nog nooit een medische test doorstaan. En de antroposofen weten zelfs kunst in een harnas te forceren. Zo nu, dat gebeurd dus ook bij de architectuur. De term organische architectuur is ooit door Frank Lloyd Wright geformuleerd. De term beslaat tegenwoordig heel losjes alle architectuur die zijn inspiratie in de natuur vindt of in harmonie met de natuur poogt te zijn, maar de term is ondertussen geannexeerd. In de literatuur over Wright kom je de term maar mondjesmaat tegen. In de literatuur over organische architectuur wordt de boel echter omgekeerd, daar wordt Steiner (of A.&v.H.) in de traditie van grote namen als Gaudi en Frank Lloyd Wright gezet, terwijl Steiner alleen zijn eigen cultustempel en enkele bijgebouwen ontworpen heeft. Hij was eigenlijk ook geen architect (dat is een titel) het waren architecten bij zijn volgelingen die de bouw mogelijk maakten. In die boekjes is dan ook de typische antroposofische terminologie en spiritualistisch toespelingen te ontdekken voor de goede verstaander. Dit alles zou dus zogenaamd toch uit dezelfde drijvende kracht achter Gaudi en Wright voortkomen. Ondanks dat de stijlen ver uit elkaar liggen, want stilistisch hoort het (tweede) Goetheanum eerder bij het expressionisme thuis.

Noem het beestje gewoon bij de naam, het is antroposofische architectuur wat A.&v.H. maakt. Net zoals alle antroposofische kunst er hetzelfde uitziet, zo is ook vrijwel alle antroposofische architectuur slaafs van Steiners Goetheanum gekopieerd. Bekijk een willekeurige vrije school op de wereld en je ziet diezelfde abgeëckte hoeken terug. Ook bij A.&v.H. zie je bij elk raam, dak en deur tot in den treuren dezelfde hoekjes terugkomen. Ik zie niet in wat dat te maken heeft met creativiteit of natuurlijke inspiratie.

Bezoek gebouw

Zijn die gebouwen van Ton Alberts echt zo bijzonder? Want als dat occulte gewauwel toch goede gebouwen opleverd dan hoor je mij alsnog niet klagen. Ik heb er slechts enkele in levende lijve gezien (bijna allemaal op streetview), maar dat viel nogal tegen. Ik kende het ING-kantoor dat in Tilburg tegenover het station staat. Dat is bescheiden maar valt toch op door zijn kneuzige poging tot decoratie. Afgeschuinde kozijnen, betonnen lateien met een knikje en schuin opgemetselde dakopstanden (waar je gewoon achterlangs kunt kijken) doen hun best om te verhullen dat het een vrij simpel kantoortje is. Maar ik kende natuurlijk ook de spectaculaire foto’s van het atrium van Gasunie hoofdkantoor, dus er was hoop. Groot was mijn verwachting toen ik naar het Theater in Hoorn ging

Het theater is op zich geen slecht gebouw en het is ook één van hun gebouwen dat meer is dan standaardgebouw met gimmick. Des te jammer is het dus het slecht gedetailleerd is, jammer dat er kolommen op onlogische plekken in de ruimte staan, jammer er een gruwelijk lelijke standaard veiligheidsdeur (maar mét custom abgeëckt doorkijkraampje!) midden in de panoramische glasgevel geplaatst is, jammer dat een brede trap midden in de foyer staat en zo niet alleen de mooie lange ruimte met uitzicht op IJselmeer bruut onderbreekt maar er ook een groot deel van onbruikbaar maakt, jammer ook dat deze foyer geen mogelijkheid bied om even naar buiten te gaan om dat IJselmeer echt te kunnen zien, jammer dat hij de radiatoren niet op een minder opzichtige plek heeft kunnen zetten, jammer dat de afdekplaatjes voor de aansluiting kolom-plafond van een in ongelijkmatige vijfhoek gezaagd stukje triplex gemaakt zijn en daarmee een complete degeneratie van een kapiteel zijn, vreemd was de routing die we vanaf de parkeerkelder naar de foyer volgden, jammer dat wat organische architectuur genoemd wordt veelal schuingezaagde decoratieve houtjes zijn, jammer ook van dat goedkope standaard systeemplafond en ook jammer dat we ook hier weer die gemoedsrust door de strot duwende pastelregenboogkleuren tegenkomen.

Maar misschien zijn dit dingen die alleen een bouwkundige storen. Het theater voldoet immers aan een hoofdvoorwaarde voor theater, het spreekt tot de verbeelding. Iedereen zal beamen dat het gebouw niet alledaags is. Alleen al bij het benaderen van het gebouw, wanneer je komt aanrijden bij die in de lucht priemende sculptuur van baksteen en metaal op de grens van water en land. Zeker ook ‘s avonds wanneer de zon het IJselmeer en de hemel in een vurige gloed zet (Hoorn ligt op een zuidpunt). Wacht eens even, wat zeg ik daar? Water, aarde, lucht, vuur, steen, metaal…   Het zal toch niet zo zijn dat ik me stiekem door die smerige antroposofische filosofie heb laten inpakken? Zou het dan toch… zouden we dan toch kosmische wezens zijn die in harmonie met de oerelementen moeten komen met behulp van hoekige gebouwen? Nah, het zal mijn fantasie wel zijn.

Share
Posted: August 22nd, 2013
Categories: Architectuur, Kaarten: GoogleMaps, -Earth, Bing
Tags:
Comments: No Comments.