Dode architecten op de kaart: Oscar Niemeyer

Vorig jaar (6-12-12) is Oscar Niemeyer overleden op 104-jarige leeftijd. Ik had toen al een tijdje dit artikel in voorbereiding staan daarom had ik had er de spitsvondige titel ‘Bijna dode architecten op de kaart: ‘ voor bedacht, het is immers niet alledaags dat je een 104-jarige nog steeds actief architect kan noemen. Maar de werkelijk had het geschrevene dus ingehaald. Ik werd laatst weer aan herinnerd dat ik dit artikel nog ergens had liggen toen ik het onderstaande biljet op de kop tikte. Een gevalletje hyperinflatie dat Niemeyers gebouwen als nationale trots tentoonstelt.

Geboren op 15 december 1907 en gestorven in het harnas heeft hij in ieder geval ruim de tijd gehad om een indrukwekkend groot oeuvre op te bouwen, ongeveer 600 projecten hoorde ik bij de berichten over zijn dood, al heb ik daar geen lijst van. Wat ik hier verzameld heb zijn zijn projecten in de stad Brasilia en dat zijn er voorlopig al meer dan genoeg.

Niemeyers werk, dat produceerde hij dus nog steeds op 104 jarige leeftijd. Dat kan de laatste jaren niet meer geweest zijn dan een artistiek krabbeltje neerzetten en zijn anciënniteit op zijn ondergeschikten botvieren. Het neerzetten van krabbeltjes zou sowieso al zijn gebruikelijk werkwijze zijn als we de mythe moeten geloven; een elegant schetsontwerp dat uitblinkt in artistieke eenvoud, dat vervolgens op even elegante wijze wordt uitgewerkt tot een gebouw met eenzelfde artistieke zuiverheid. Maar dat is speculeren. Hij toonde zich in zijn laatste interviews bovendien nog bijzonder strijdbaar. Niet een seniele geraniumzitter die je als junior architect makkelijk zou kunnen overrulen. Maar de detailering uitwerken? Dat lijkt me toch niet besteedt aan Niemeyer. Hij kan het zich veroorloven, want zijn oeuvre lijkt louter uit monumenten te bestaan, voor rijtjeshuizen schakel je immers niet Niemeyer in. Wil je een museum met de signature-style een starchitect hebben en je hebt geld over, dán ga je naar Niemeyer. Kun je je voorstellen wat je krijgt als je zo iemand een volledige stad laat ontwerpen?

Disclaimer: Wat er hier op de kaart staat komt grotendeels uit een gids (PDF), uitgegeven door een locale overheidsinstantie ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van Brasilia. Daarnaast staan er projecten op van de eigen site van Niemeyer en projecten die  ik tegen kwam tijdens het zoekwerk en ook van Niemeyer bleken te zijn. Hiernaast staan er in de stad ook nog objecten als straatmeubilair en bushaltes van de stadsrenovatie uit de jaren ´90, deze staan echter niet op de kaart. Als supervisor van het team van de nieuwe stad in de jaren ´60 had Niemeyer zeggenschap of inspirerende werking op de gebouwen die niet van zijn hand waren, ik heb er voor gewaakt deze niet aan Niemeyer toe te schrijven. Dit alles betekend dat het geen perfect sluitende verzameling is, maar bij mijn weten is het nog steeds de meest complete verzameling op het internet.

Brasilia

Brasilia is dus de vanaf 1956 nieuw gebouwde hoofdstad van Brazilië waartoe President Juscelino Kubitschek het initiatief nam. Het heeft een stedebouwkundig plan van Lucio Costa, een architect/stedebouwer waarbij Niemeyer student/werknemer van geweest is. Laten we maar gelijk met de deur in huis vallen, je vindt geen artikel over Brasilia zonder dat er kritiek op de stad geleverd wordt. Dat is niet onterecht, thans is het ook zoals het bedoeld was. Brasilia is niet faciliterend voor het stedelijk leven, het is vorm gegeven is met de functionaliteit van de moderne tijd in gedachte; een gebied voor wonen, gebied voor kantoren, een parkachtige strook voor monumenten en overheidsgebouwen en een gebied voor vrijetijdsbesteding. En dit alles verbonden door het wegennet dat er om nog altijd onduidelijke redenen op de satellietbeelden als een gestileerd vliegtuig uitziet. Op zich leuk, maar laat je er niet door misleiden. Op grondniveau is het een dodelijk saaie stad. Dat mooie wegenpatroon heeft als primaire functie de vele ambtenaren van huis naar werk en weer terug naar huis te loodsen en heeft daarom geen trottoirs. Had dat trottoir er al wel gelegen was het nog onbruikbaar gebruikt omdat de afstanden te groot zijn. Hetzelfde geld voor de parken. Die zijn zó groot dat je niet eens door hebt dat het park is. Het is eigenlijk het originele savanne-achtige landschap, geplaatst in de mal van het wegennet. Dat daarachter dan bv. een rij flatgebouwen opdoemt maakte in de jaren ’60 misschien nog indruk, heden ten dage vraag je je vooral af waar die monumentale stad zich toch bevindt. Eigenlijk alleen de ´Eixo Monumental´ voor het parlementsgebouw functioneert als een monumentale groenstrook zoals de National Mall in Washington. De gebouwen daar vormen een omsluitend ensemble en vormen een eenheid met het weidse landschap, doordat er gebruik gemaakt is van de glooiing van het landschap. Dat is mooi, bij zijn vele andere gebouwen kan je het gevoel bekruipen dat je in een dunbezaaid openluchtmuseum ter ere van Niemeyer terecht gekomen bent. Er staan namelijk zó veel gebouwen van hem in Brasilia dat je je afvraagt hoe zuiver de aanbestedingsprocedures zijn daar.

Laat je echter door al deze negativiteit vooral niet weerhouden dit stuk UNESCO werelderfgoed te bezoeken. Het weerspiegeld als geen ander stukje aarde te tijdsgeest van het na-oorlogse modernisme. Het is een blik op die periode en een blik op hoe zij de toekomst zagen. Dat heeft een eigen schoonheid, die niet altijd erkend wordt. Hierbij kan sereniteit snel voor steriliteit of saaiheid ervaren worden. Een boulevard kan ook gewoon een rechte weg zijn. Bij repeterende uniforme gebouwen zie je wellicht juist het ontbreken van variatie. En geënsceneerde open ruimte kan als het ontbreken van een stad ervaren worden. Daarom zou ik zeggen geef Brasilia een kans en geniet van een retro-futuristische citytrip. Echter, maak van je bezoek een mid-week en volg het voorbeeld van de inwoners, die vieren het weekend in Rio/Sao omdat de enige uitgaansgelegenheden zich in shoppingmalls en hotelclubs bevinden.

Kritiek

In de voorgaande alinea’s schijnt al de kritiek op Niemeyer door. Want Niemeyer kun je haast niet bespreken zonder zijn zwakheden te benadrukken. Hij werd dan ook niet alleen als levend monument beschouwd, ook als levend fossiel. Niemeyer heeft zeer zeker zijn sporen verdiend. Hij heeft het modernisme schwung gegeven met creatieve vrijheid. Hij heeft daarbij ook de mogelijkheden van gewapend beton gepionierd. Zijn gebouwen zijn ook bijzonder fotogeniek en spreken tot de verbeelding. Dat heeft Brazilië als grote toekomstbelofte op de kaart gezet. (het was zeker niet Niemeyers schuld dat deze belofte de grond in is geboord, hij was in ballingschap tijdens de militaire dictatuur) Het probleem bij Niemeyer zit hem er in dat hij compleet doof was voor de minpunten van zijn werk, waardoor hij gedurende een halve eeuw ongeveer hetzelfde is blijven bouwen. Niemeyer bleef veelvuldig de constructieve innovativiteit van gewapend beton benadrukken, terwijl de architectuurwereld allang nog nieuwere wegen ingeslagen was, dat begon in latere perioden tegen hem te werken. Niemeyers creativiteit kende ook zo zijn beperkingen, je ziet constant dezelfde basiselementen terugkomen; koepel, schaal, trapezium, boogluifel, plein, bouwblok op pilotis, gebogen bouwblok en beton en glas. Andere kritieken zijn dat zijn gebouwen geen rekenschap geven aan hun omgeving en dat ze qua interieur niet altijd erg inspirerend zijn. Terwijl zijn eindeloze stroom van gebouwen veelal variaties op hetzelfde waren, werden ze toch vaak kritiekloos geaccepteerd en voor Brasilia had hij tot het einde toe z.g.a. alleenrecht op het ontwerpen van publieke werken. Daarmee maak je je niet geliefd bij jongere generaties. Het voordeel is dan weer dat Brasilia als een soort tijdscapsule behouden is.

Iets anders is zijn ideologische onderbouwing. Als levenslang lid van de communistische partij liet hij geen kans onbenut om een egalitaire samenleving te bepleitten. Dan wringt het als je tegelijk een eindeloze stroom overprijsde elitaire gebouwen produceert. Hij heeft nooit aan volkshuisvesting gedaan, het zijn villa’s, museums, kantoren en monumenten waar hij meer eer in zag. Nu hoeven ideologie en creatieve prestaties elkaar niet te hinderen, akkoord. Het was echter Niemeyer zelf die het communisme er steeds bij haalde. Zo is één van zijn laatste werken een geschenk aan Fidel Castro, waarbij in een sculptuur Amerika als een briesende imperialistische draak afgebeeld wordt. Beetje infantiel helaas. Maar het draagt ook bij aan de roerige geschiedenis van Niemeyer en Brazilia zullen we maar denken.

Andreas

UPDATE

Ik heb een poging ondernomen om alle gebouwen van Niemeyer op de kaart te zetten, maar dat begint echter in toenemende mate moeilijk te worden. De lijst is verre van compleet, ik post het echter toch maar, alle beroemde gebouwen staan er immers al op. Het probleem zit hem in de talloze minder bekende gebouwen. Een ander verhaal zijn de gebouwen van een gestandaardiseerd schooltype van zijn ontwerp. Van deze CIEP-scholen (Integrated Center for Public Education) zijn er vanaf 1982 rond de 500(!) gebouwd.

Als extraatje staan ook interessante, ietwat gerelateerde gebouwen in Brazilië aangegeven met een rood driehoekje. Deze zijn dus niet van Niemeyer, maar staan nabij en komen uit dezelfde Braziliaanse modernistische stroming.

Tot zover, wellicht op later datum een nieuwe update.

Share
Posted: July 12th, 2013
Categories: Architectuur, Kaarten: GoogleMaps, -Earth, Bing
Tags:
Comments: No Comments.